Ximath
دروس هذا المستوى

الأولى باك علوم تجريبية

الدرس 05

نهاية دالة

نهاية منتهية ولا نهائية في نقطة، نهايات في ±∞، عمليات على النهايات، نهايات مثلثية، والنهاية والترتيب.

سلسلة التمارين 05 — سلسلة تطبيقات: نهاية دالة

Ⅰ. نهاية منتهية ولا نهائية لدالة في نقطة

  1. نهاية منتهية لدالة في نقطة

مثلث $OAB$ والنقطة المتحركة $M$ على $[OB]$
مساحة OAMOAM تساوي f(x)=2xf(x)=2x

تعريف

ليكن aa و ℓ\ell عددين حقيقيين. لتكن ff دالة عددية معرّفة على مجال من الشكل ]a−α;a+α[]a-\alpha{;}a+\alpha[ أو على مجموعة من الشكل ]a−α;a+α[∖{a}]a-\alpha{;}a+\alpha[\setminus\{a\} حيث (α∈R∗+).(\alpha\in\mathbb{R}^{*+}). إذا آلت f(x)f(x) إلى ℓ\ell عندما يؤول xx إلى aa، نكتب: lim⁡x→af(x)=ℓ\lim_{x\to a}f(x)=\ell أو lim⁡af(x)=ℓ.\lim_{a}f(x)=\ell.

خاصية

لتكن ff دالة عددية، و aa و ℓ\ell عددين حقيقيين. إذا قبلت ff نهاية ℓ\ell في aa فإن هذه النهاية وحيدة.

ملاحظات

  • نصادف أحياناً أثناء حساب بعض النهايات في نقطة aa الصيغة غير المحدّدة 00.\frac{0}{0}.
  • الصيغ غير المحدّدة هي 00\frac{0}{0} و ±∞±∞\frac{\pm\infty}{\pm\infty} و +∞−∞+\infty-\infty و 0×±∞.0\times\pm\infty.

مثال

لنحسب lim⁡x→3x+1−2x−3.\lim_{x\to 3}\frac{\sqrt{x+1}-2}{x-3}.

لا يمكن حساب هذه النهاية مباشرة لأننا نحصل على الصيغة غير المحدّدة 00.\frac{0}{0}.

لدينا

lim⁡x→3x+1−2x−3=lim⁡x→3(x+1−2)(x+1+2)(x−3)(x+1+2)=lim⁡x→3x−3(x−3)(x+1+2)=lim⁡x→31x+1+2=14+2=14.\lim_{x\to 3}\frac{\sqrt{x+1}-2}{x-3}=\lim_{x\to 3}\frac{(\sqrt{x+1}-2)(\sqrt{x+1}+2)}{(x-3)(\sqrt{x+1}+2)}=\lim_{x\to 3}\frac{x-3}{(x-3)(\sqrt{x+1}+2)}=\lim_{x\to 3}\frac{1}{\sqrt{x+1}+2}=\frac{1}{\sqrt{4}+2}=\frac{1}{4}.

مثال

لنحسب

lim⁡x→−12x3+2x2+x+1x2+3x+2.\lim_{x\to-1}\frac{2x^{3}+2x^{2}+x+1}{x^{2}+3x+2}.

لا يمكن حساب هذه النهاية مباشرة لأننا نحصل على الصيغة غير المحدّدة 00.\frac{0}{0}.

القسمة الإقليدية لـ 2x3+2x2+x+12x^{3}+2x^{2}+x+1 و x2+3x+2x^{2}+3x+2 على x+1x+1 تعطي: 2x3+2x2+x+1=(x+1)(2x2+1)2x^{3}+2x^{2}+x+1=(x+1)(2x^{2}+1) و x2+3x+2=(x+1)(x+2).x^{2}+3x+2=(x+1)(x+2).

إذن

lim⁡x→−12x3+2x2+x+1x2+3x+2=lim⁡x→−1(x+1)(2x2+1)(x+1)(x+2)=lim⁡x→−12x2+1x+2=2(−1)2+1−1+2=3.\lim_{x\to-1}\frac{2x^{3}+2x^{2}+x+1}{x^{2}+3x+2}=\lim_{x\to-1}\frac{(x+1)(2x^{2}+1)}{(x+1)(x+2)}=\lim_{x\to-1}\frac{2x^{2}+1}{x+2}=\frac{2(-1)^{2}+1}{-1+2}=3.

تطبيق ①

احسب النهايات التالية:

① lim⁡x→1x+4x+5\lim_{x\to 1}\frac{x+4}{x+5} ② lim⁡x→2x−2x2−4\lim_{x\to 2}\frac{x-2}{x^{2}-4} ③ lim⁡x→0x2+3xx2−4x\lim_{x\to 0}\frac{x^{2}+3x}{x^{2}-4x} ④ lim⁡x→4x−2x−4\lim_{x\to 4}\frac{\sqrt{x}-2}{x-4}

⑤ lim⁡x→2x2−x−2x2−3x+2\lim_{x\to 2}\frac{x^{2}-x-2}{x^{2}-3x+2} ⑥ lim⁡x→13x3−4x+1x2−4x+3\lim_{x\to 1}\frac{3x^{3}-4x+1}{x^{2}-4x+3} ⑦ lim⁡x→13x2−5x+2x−1\lim_{x\to 1}\frac{3x^{2}-5x+2}{\sqrt{x}-1} ⑧ lim⁡x→5x−1−23−x+4\lim_{x\to 5}\frac{\sqrt{x-1}-2}{3-\sqrt{x+4}}

أ. نهاية لا نهائية لدالة في نقطة

تعريف

لتكن ff دالة عددية، و aa و ℓ\ell عددين حقيقيين.

  • إذا آلت f(x)f(x) إلى +∞+\infty عندما يؤول xx إلى aa، نكتب: lim⁡x→af(x)=+∞\lim_{x\to a}f(x)=+\infty أو lim⁡af(x)=+∞.\lim_{a}f(x)=+\infty.
  • إذا آلت f(x)f(x) إلى −∞-\infty عندما يؤول xx إلى aa، نكتب: lim⁡x→af(x)=−∞\lim_{x\to a}f(x)=-\infty أو lim⁡af(x)=−∞.\lim_{a}f(x)=-\infty.

نهاية على اليمين وعلى اليسار لدالة في نقطة

تعريف

لتكن ff دالة عددية و aa عدداً حقيقياً.

  • نهاية ff على اليمين في aa، ونرمز لها بـ lim⁡x→ax>af(x)\lim_{\substack{x\to a\\x>a}}f(x) أو lim⁡x→a+f(x)\lim_{x\to a^{+}}f(x)، هي نهاية ff عندما يأخذ xx قيماً أقرب فأقرب وأكبر من a.a.
  • نهاية ff على اليسار في aa، ونرمز لها بـ lim⁡x→ax<af(x)\lim_{\substack{x\to a\\x<a}}f(x) أو lim⁡x→a−f(x)\lim_{x\to a^{-}}f(x)، هي نهاية ff عندما يأخذ xx قيماً أقرب فأقرب وأصغر من a.a.

خاصية — نهايات مُسلَّم بها

نسلّم بالنهايات التالية:

lim⁡x→0x>01x=+∞\lim_{\substack{x\to 0\\x>0}}\frac{1}{x}=+\infty
lim⁡x→0x<01x=−∞\lim_{\substack{x\to 0\\x<0}}\frac{1}{x}=-\infty
  • lim⁡x→0x>0x=0\lim_{\substack{x\to 0\\x>0}}\sqrt{x}=0
lim⁡x→0x>01x=+∞\lim_{\substack{x\to 0\\x>0}}\frac{1}{\sqrt{x}}=+\infty
(∀n∈N∗) lim⁡x→0x>01xn=+∞(\forall n\in\mathbb{N}^{*})\ \lim_{\substack{x\to 0\\x>0}}\frac{1}{x^{n}}=+\infty
  • إذا كان nn زوجياً فإن
lim⁡x→0x<01xn=+∞.\lim_{\substack{x\to 0\\x<0}}\frac{1}{x^{n}}=+\infty.
  • إذا كان nn فردياً فإن
lim⁡x→0x<01xn=−∞.\lim_{\substack{x\to 0\\x<0}}\frac{1}{x^{n}}=-\infty.

مثال

لنحسب lim⁡x→3+x+23x−x2\lim_{x\to 3^{+}}\frac{x+2}{3x-x^{2}} و lim⁡x→3−x+23x−x2.\lim_{x\to 3^{-}}\frac{x+2}{3x-x^{2}}.

جدول إشارة 3x−x23x-x^{2} هو:

xx
−∞-\infty
00
33
+∞+\infty
3x−x23x-x^{2}
-
+
-
00
00

مثال (تتمة)

ولدينا lim⁡x→3+(x+2)=5\lim_{x\to 3^{+}}(x+2)=5 و lim⁡x→3+(3x−x2)=0−.\lim_{x\to 3^{+}}(3x-x^{2})=0^{-}. إذن lim⁡x→3+x+23x−x2=−∞.\lim_{x\to 3^{+}}\frac{x+2}{3x-x^{2}}=-\infty.

ولدينا lim⁡x→3−(3x−x2)=0+.\lim_{x\to 3^{-}}(3x-x^{2})=0^{+}. إذن lim⁡x→3−x+23x−x2=+∞.\lim_{x\to 3^{-}}\frac{x+2}{3x-x^{2}}=+\infty.

تطبيق ②

احسب النهايات التالية:

① lim⁡x→2+x+3x−2\lim_{x\to 2^{+}}\frac{x+3}{x-2} ② lim⁡x→2−x+3x−2\lim_{x\to 2^{-}}\frac{x+3}{x-2} ③ lim⁡x→0+x3−1x2−x\lim_{x\to 0^{+}}\frac{x^{3}-1}{x^{2}-x} ④ lim⁡x→2−4x2−x+5x−4\lim_{x\to 2^{-}}\frac{4x^{2}-x+5}{x-4}

⑤ lim⁡x→−1+3x−2x2x−x3\lim_{x\to-1^{+}}\frac{3x-2x^{2}}{x-x^{3}} ⑥ lim⁡x→1−2x+31−x2\lim_{x\to 1^{-}}\frac{2x+3}{1-x^{2}} ⑦

lim⁡x→1−x2−1∣x−1∣\lim_{x\to 1^{-}}\frac{x^{2}-1}{\lvert x-1\rvert}

⑧

lim⁡x→12+3x2−x−11−2x\lim_{x\to\frac{1}{2}^{+}}\frac{3x^{2}-x-1}{1-2x}

مبرهنة

لتكن ff دالة عددية. لدينا: lim⁡x→a−f(x)=ℓ\lim_{x\to a^{-}}f(x)=\ell و

lim⁡x→a+f(x)=ℓ  ⟺  lim⁡x→af(x)=ℓ.\lim_{x\to a^{+}}f(x)=\ell\iff\lim_{x\to a}f(x)=\ell.

ملاحظات

  • تبقى المبرهنة صحيحة إذا كان ℓ\ell عدداً حقيقياً أو +∞+\infty أو −∞.-\infty.
  • إذا كان lim⁡x→a−f(x)=ℓ\lim_{x\to a^{-}}f(x)=\ell و lim⁡x→a+f(x)=ℓ′\lim_{x\to a^{+}}f(x)=\ell' بحيث ℓ≠ℓ′\ell\neq\ell' نقول إن ff ليس لها نهاية في a.a.

مثال

لتكن ff الدالة المعرّفة بـ

{f(x)=−x+1; x≥3f(x)=x2−4x+1; x<3.\begin{cases}f(x)=-x+1&;\,x\ge 3\\f(x)=x^{2}-4x+1&;\,x<3\end{cases}.

لدينا

lim⁡x→3+f(x)=lim⁡x→3+(−x+1)=−2\lim_{x\to 3^{+}}f(x)=\lim_{x\to 3^{+}}(-x+1)=-2

و

lim⁡x→3−f(x)=lim⁡x→3−(x2−4x+1)=−2.\lim_{x\to 3^{-}}f(x)=\lim_{x\to 3^{-}}(x^{2}-4x+1)=-2.

بما أن lim⁡x→3+f(x)=lim⁡x→3−f(x)=−2\lim_{x\to 3^{+}}f(x)=\lim_{x\to 3^{-}}f(x)=-2، فإن ff لها نهاية في 33 ولدينا lim⁡x→3f(x)=−2.\lim_{x\to 3}f(x)=-2.

تطبيق ③

  1. نعتبر الدالة ff المعرّفة بـ
{f(x)=x2−3x+2x−1; x<1f(x)=x−1x−1; x>1.\begin{cases}f(x)=\frac{x^{2}-3x+2}{x-1}&;\,x<1\\f(x)=\frac{\sqrt{x}-1}{x-1}&;\,x>1\end{cases}.

احسب lim⁡x→1−f(x)\lim_{x\to 1^{-}}f(x) و lim⁡x→1+f(x).\lim_{x\to 1^{+}}f(x). استنتج.

  1. نعتبر الدالة gg المعرّفة بـ
{g(x)=x2+1−x+3; x≤2g(x)=1−ax2; x>2.\begin{cases}g(x)=\frac{x^{2}+1}{-x+3}&;\,x\le 2\\g(x)=1-ax^{2}&;\,x>2\end{cases}.

حدّد قيمة لـ aa تقبل من أجلها gg نهاية في 2.2.

Ⅱ. نهاية منتهية ولا نهائية لدالة في +∞+\infty أو في −∞-\infty

منحنى الدالة $x\mapsto x^{3}$
المنحنى (Cf)(C_{f}) حيث f(x)=x3f(x)=x^{3}

خاصية

ليكن n∈N∗n\in\mathbb{N}^{*} و k∈R∗.k\in\mathbb{R}^{*}. نسلّم بالنهايات التالية:

  • lim⁡x→+∞xn=+∞\lim_{x\to+\infty}x^{n}=+\infty
lim⁡x→−∞xn={+∞; n زوجي−∞; n فردي\lim_{x\to-\infty}x^{n}=\begin{cases}+\infty&;\,n\text{ زوجي}\\-\infty&;\,n\text{ فردي}\end{cases}
lim⁡x→+∞kxn={+∞; k>0−∞; k<0\lim_{x\to+\infty}kx^{n}=\begin{cases}+\infty&;\,k>0\\-\infty&;\,k<0\end{cases}
lim⁡x→−∞kxn={+∞; (k>0 و n زوجي) أو (k<0 و n فردي)−∞; (k<0 و n زوجي) أو (k>0 و n فردي).\lim_{x\to-\infty}kx^{n}=\begin{cases}+\infty&;\,(k>0\text{ و }n\text{ زوجي})\text{ أو }(k<0\text{ و }n\text{ فردي})\\-\infty&;\,(k<0\text{ و }n\text{ زوجي})\text{ أو }(k>0\text{ و }n\text{ فردي})\end{cases}.
منحنى الدالة $x\mapsto 1/x^{2}$
المنحنى (Cf)(C_{f}) حيث f(x)=1x2f(x)=\frac{1}{x^{2}}

خاصية

ليكن n∈N∗n\in\mathbb{N}^{*} و k∈R∗.k\in\mathbb{R}^{*}. نسلّم بالنهايات التالية: lim⁡x→+∞kxn=0\lim_{x\to+\infty}\frac{k}{x^{n}}=0 و lim⁡x→−∞kxn=0.\lim_{x\to-\infty}\frac{k}{x^{n}}=0.

مثال

لنحسب النهايتين: lim⁡x→+∞2x2+54x2\lim_{x\to+\infty}\frac{2x^{2}+5}{4x^{2}} و lim⁡x→−∞−3x3+xx3.\lim_{x\to-\infty}\frac{-3x^{3}+x}{x^{3}}.

خاصية

ليكن PP و QQ دالتين كثيرتي حدود و aa عدداً حقيقياً. إذا كان axnax^{n} و bxmbx^{m} على التوالي حدّي أعلى درجة لكثيرتي الحدود PP و QQ، فإن: lim⁡x→−∞P(x)=lim⁡x→−∞axn\lim_{x\to-\infty}P(x)=\lim_{x\to-\infty}ax^{n} ؛ lim⁡x→+∞P(x)=lim⁡x→+∞axn\lim_{x\to+\infty}P(x)=\lim_{x\to+\infty}ax^{n} ؛

lim⁡x→+∞P(x)Q(x)=lim⁡x→+∞axnbxm\lim_{x\to+\infty}\frac{P(x)}{Q(x)}=\lim_{x\to+\infty}\frac{ax^{n}}{bx^{m}}

؛

lim⁡x→−∞P(x)Q(x)=lim⁡x→−∞axnbxm.\lim_{x\to-\infty}\frac{P(x)}{Q(x)}=\lim_{x\to-\infty}\frac{ax^{n}}{bx^{m}}.

تطبيق ④

احسب النهايات التالية:

  • lim⁡x→+∞(1+5x2+8x)\lim_{x\to+\infty}(1+5x^{2}+8x)
  • lim⁡x→−∞(−5x3+1)\lim_{x\to-\infty}(-5x^{3}+1)
lim⁡x→−∞(x+(1−2)x2+4)\lim_{x\to-\infty}\bigl(x+(1-\sqrt{2})x^{2}+4\bigr)
lim⁡x→+∞4+2x33x3+5x2+1\lim_{x\to+\infty}\frac{4+2x^{3}}{3x^{3}+5x^{2}+1}
lim⁡x→−∞(2−3)x3−x22x2−3\lim_{x\to-\infty}\frac{(2-\sqrt{3})x^{3}-x^{2}}{2x^{2}-3}
lim⁡∣x∣→+∞∣x∣−3x∣x+5∣\lim_{\lvert x\rvert\to+\infty}\frac{\lvert x\rvert-3x}{\lvert x+5\rvert}

خاصية

لتكن ff دالة عددية معرّفة على مجال من الشكل [a;+∞[[a{;}+\infty[ حيث (a∈R)(a\in\mathbb{R}) بحيث (∀x∈[a;+∞[):f(x)≥0.(\forall x\in[a{;}+\infty[):f(x)\ge 0.

  • إذا كان lim⁡x→+∞f(x)=ℓ\lim_{x\to+\infty}f(x)=\ell و ℓ≥0\ell\ge 0، فإن lim⁡x→+∞f(x)=ℓ.\lim_{x\to+\infty}\sqrt{f(x)}=\sqrt{\ell}.
  • إذا كان lim⁡x→+∞f(x)=+∞\lim_{x\to+\infty}f(x)=+\infty، فإن lim⁡x→+∞f(x)=+∞.\lim_{x\to+\infty}\sqrt{f(x)}=+\infty.

ملاحظة

تبقى هذه الخاصية صحيحة أيضاً عندما يؤول xx إلى −∞-\infty أو إلى عدد حقيقي aa أو على اليمين في aa أو على اليسار في a.a.

تطبيق ⑤

احسب النهايات التالية:

① lim⁡x→+∞x2+2x+5\lim_{x\to+\infty}\sqrt{x^{2}+2x+5} ② lim⁡x→−∞3x2−5x+1\lim_{x\to-\infty}\sqrt{3x^{2}-5x+1} ③ lim⁡x→+∞x−4x+1\lim_{x\to+\infty}\sqrt{\frac{x-4}{x+1}}

Ⅲ. عمليات على النهايات

في كل ما يلي، aa عدد حقيقي أو +∞+\infty أو −∞-\infty، و ℓ\ell و ℓ′\ell' عددان حقيقيان. تبقى هذه النتائج صحيحة للنهايات على اليمين وعلى اليسار في a.a.

جدول عمليات على النهايات

lim⁡f\lim flim⁡g\lim glim⁡(f+g)\lim(f+g)lim⁡(fg)\lim(fg)lim⁡(f/g)\lim(f/g)
ℓ\ellℓ′≠0\ell'\neq 0ℓ+ℓ′\ell+\ell'ℓℓ′\ell\ell'ℓ/ℓ′\ell/\ell'
ℓ>0\ell>0−∞-\infty−∞-\infty−∞-\infty00
ℓ<0\ell<0+∞+\infty+∞+\infty−∞-\infty00
+∞+\infty+∞+\infty+∞+\infty+∞+\inftyF.IF.I
−∞-\infty−∞-\infty−∞-\infty+∞+\inftyF.IF.I
+∞+\infty−∞-\inftyF.IF.I−∞-\inftyF.IF.I
00±∞\pm\infty±∞\pm\inftyF.IF.I00
+∞+\infty00+∞+\inftyF.IF.I±∞\pm\infty
00000000F.IF.I
ℓ≠0\ell\neq 000ℓ\ell00±∞\pm\infty

تطبيق ⑥

احسب النهايات التالية:

①

lim⁡x→0+(3x+7+1x)\lim_{x\to 0^{+}}\left(3x+7+\frac{1}{\sqrt{x}}\right)

②

lim⁡x→−∞(−3+1x)(1+2x)\lim_{x\to-\infty}\left(-3+\frac{1}{x}\right)\left(1+\frac{2}{x}\right)

③

lim⁡x→−∞1+4x32−x5\lim_{x\to-\infty}\frac{1+\frac{4}{x^{3}}}{2-x^{5}}

④ lim⁡x→+∞x2+5x−3x\lim_{x\to+\infty}\frac{\sqrt{x^{2}+5x-3}}{x} ⑤

lim⁡x→+∞(4x2−x+3−2x+1)\lim_{x\to+\infty}\bigl(\sqrt{4x^{2}-x+3}-2x+1\bigr)

⑥ lim⁡x→−∞(x2+x+x)\lim_{x\to-\infty}\bigl(\sqrt{x^{2}+x}+x\bigr)

Ⅳ. نهاية دوال مثلثية

خاصية

  • lim⁡x→acos⁡(x)=cos⁡(a)\lim_{x\to a}\cos(x)=\cos(a)
  • lim⁡x→asin⁡(x)=sin⁡(a)\lim_{x\to a}\sin(x)=\sin(a)
  • lim⁡x→atan⁡(x)=tan⁡(a)\lim_{x\to a}\tan(x)=\tan(a) إذا كان x≠π2+kπx\neq\frac{\pi}{2}+k\pi حيث k∈Z.k\in\mathbb{Z}.

أمثلة

lim⁡x→π6sin⁡x=12\lim_{x\to\frac{\pi}{6}}\sin x=\frac{1}{2}

؛

lim⁡x→−π4cos⁡x=22\lim_{x\to-\frac{\pi}{4}}\cos x=\frac{\sqrt{2}}{2}

؛ lim⁡x→πtan⁡x=0\lim_{x\to\pi}\tan x=0 ؛ lim⁡x→π3tan⁡x=3.\lim_{x\to\frac{\pi}{3}}\tan x=\sqrt{3}.

ملاحظات

  • الدوال x↦sin⁡(x)x\mapsto\sin(x) و x↦cos⁡(x)x\mapsto\cos(x) و x↦tan⁡(x)x\mapsto\tan(x) ليس لها نهاية في ±∞.\pm\infty.
  • lim⁡x→π2−tan⁡x=+∞\lim_{x\to\frac{\pi}{2}^{-}}\tan x=+\infty و lim⁡x→π2+tan⁡x=−∞.\lim_{x\to\frac{\pi}{2}^{+}}\tan x=-\infty.

خاصية — نهايات معيارية

ليكن aa عدداً حقيقياً غير منعدم، لدينا: lim⁡x→0sin⁡(ax)ax=1\lim_{x\to 0}\frac{\sin(ax)}{ax}=1 ؛

lim⁡x→01−cos⁡(ax)(ax)2=12\lim_{x\to 0}\frac{1-\cos(ax)}{(ax)^{2}}=\frac{1}{2}

؛

lim⁡x→01−cos⁡(ax)ax2=a2.\lim_{x\to 0}\frac{1-\cos(ax)}{ax^{2}}=\frac{a}{2}.

مثال

لنحسب lim⁡x→0sin⁡5xx.\lim_{x\to 0}\frac{\sin 5x}{x}.

لدينا

lim⁡x→0sin⁡5xx=lim⁡x→05⋅sin⁡5x5x=5×1=5.\lim_{x\to 0}\frac{\sin 5x}{x}=\lim_{x\to 0}5\cdot\frac{\sin 5x}{5x}=5\times 1=5.

تطبيق ⑦

احسب النهايات التالية:

① lim⁡x→0sin⁡4xtan⁡5x\lim_{x\to 0}\frac{\sin 4x}{\tan 5x} ② lim⁡x→0tan⁡2xx\lim_{x\to 0}\frac{\tan 2x}{x} ③ lim⁡x→0sin⁡3x4x\lim_{x\to 0}\frac{\sin 3x}{4x} ④ lim⁡x→2sin⁡(x−2)x−2\lim_{x\to 2}\frac{\sin(x-2)}{x-2}

⑤ lim⁡x→0+1−cos⁡xx\lim_{x\to 0^{+}}\frac{1-\cos\sqrt{x}}{x} ⑥ lim⁡x→1tan⁡(πx)x−1\lim_{x\to 1}\frac{\tan(\pi x)}{x-1} ⑦

lim⁡x→π4sin⁡x−cos⁡xx−π4\lim_{x\to\frac{\pi}{4}}\frac{\sin x-\cos x}{x-\frac{\pi}{4}}

⑧

lim⁡x→π2cos⁡xx−π2\lim_{x\to\frac{\pi}{2}}\frac{\cos x}{x-\frac{\pi}{2}}

Ⅴ. النهايات والترتيب

خاصية

ليكن aa و ℓ\ell عددين حقيقيين و I=[a;+∞[.I=[a{;}+\infty[. لتكن ff و gg و hh دوالاً عددية معرّفة على I.I.

  • إذا كان
{(∀x∈I) g(x)≤f(x)lim⁡x→+∞g(x)=+∞\begin{cases}(\forall x\in I)\ g(x)\le f(x)\lim_{x\to+\infty}g(x)=+\infty\end{cases}

فإن lim⁡x→+∞f(x)=+∞.\lim_{x\to+\infty}f(x)=+\infty.

  • إذا كان
{(∀x∈I) g(x)≥f(x)lim⁡x→+∞g(x)=−∞\begin{cases}(\forall x\in I)\ g(x)\ge f(x)\lim_{x\to+\infty}g(x)=-\infty\end{cases}

فإن lim⁡x→+∞f(x)=−∞.\lim_{x\to+\infty}f(x)=-\infty.

  • إذا كان
{(∀x∈I) ∣f(x)−ℓ∣≤g(x)lim⁡x→+∞g(x)=0\begin{cases}(\forall x\in I)\ \lvert f(x)-\ell\rvert\le g(x)\lim_{x\to+\infty}g(x)=0\end{cases}

فإن lim⁡x→+∞f(x)=ℓ.\lim_{x\to+\infty}f(x)=\ell.

  • إذا كان
{(∀x∈I) g(x)≤f(x)≤h(x)lim⁡x→+∞g(x)=lim⁡x→+∞h(x)=ℓ\begin{cases}(\forall x\in I)\ g(x)\le f(x)\le h(x)\lim_{x\to+\infty}g(x)=\lim_{x\to+\infty}h(x)=\ell\end{cases}

فإن lim⁡x→+∞f(x)=ℓ.\lim_{x\to+\infty}f(x)=\ell.

ملاحظة

تبقى هذه الخصائص صحيحة أيضاً عندما يؤول xx إلى −∞-\infty أو إلى عدد حقيقي aa أو على اليمين في aa أو على اليسار في a.a.

تطبيق ⑧

  1. أ. بيّن أن:
(∀x∈R) 13≤12−cos⁡x≤1.(\forall x\in\mathbb{R})\ \frac{1}{3}\le\frac{1}{2-\cos x}\le 1.

ب. احسب النهايتين: lim⁡x→+∞x2−cos⁡x\lim_{x\to+\infty}\frac{x}{2-\cos x} و lim⁡x→−∞x32−cos⁡x.\lim_{x\to-\infty}\frac{x^{3}}{2-\cos x}.

  1. نعتبر الدالة ff المعرّفة على R∗\mathbb{R}^{*} بـ: f(x)=xsin⁡ ⁣(1x)+2.f(x)=x\sin\!\left(\frac{1}{x}\right)+2. تحقّق من أن:
(∀x∈R∗) ∣f(x)−2∣≤∣x∣(\forall x\in\mathbb{R}^{*})\ \lvert f(x)-2\rvert\le\lvert x\rvert

ثم استنتج lim⁡x→0f(x).\lim_{x\to 0}f(x).