Ximath
سلاسل هذا المستوى

الجذع المشترك العلمي

السلسلة 19

سلسلة محلولة 2: الحساب المتجهي في المستوى

أربعة تمارين محلولة: استقلال خطي، مركز ثقل، تقاطع مع [BC][BC] واستقامية في متوازي أضلاع.

الدرس 19 — حساب متجهي
محتويات السلسلة

التمرين 1 — متجهتان غير مستقيميتين

لتكن u⃗\vec{u} وv⃗\vec{v} متجهتين غير مستقيميتين. حدد العددين الحقيقيين xx وyy علماً أن:

(5x−1)u⃗+(y2+1)v⃗=(x+3)u⃗+2yv⃗.(5x-1)\vec{u}+(y^{2}+1)\vec{v}=(x+3)\vec{u}+2y\vec{v}.
حل التمرين 1

لدينا:

(5x−1)u⃗+(y2+1)v⃗=(x+3)u⃗+2yv⃗.(5x-1)\vec{u}+(y^{2}+1)\vec{v}=(x+3)\vec{u}+2y\vec{v}.

ننقل حدود v⃗\vec{v} إلى اليسار وحدود u⃗\vec{u} إلى اليمين:

(y2+1)v⃗−2yv⃗=(x+3)u⃗−(5x−1)u⃗(y^{2}+1)\vec{v}-2y\vec{v}=(x+3)\vec{u}-(5x-1)\vec{u}

يعني:

(y2+1−2y)v⃗=(x+3−5x+1)u⃗(y^{2}+1-2y)\vec{v}=(x+3-5x+1)\vec{u}

يعني:

(y2−2y+1)v⃗=(−4x+4)u⃗(y^{2}-2y+1)\vec{v}=(-4x+4)\vec{u}

يعني:

(y−1)2v⃗=(−4x+4)u⃗.(y-1)^{2}\vec{v}=(-4x+4)\vec{u}.

بما أن u⃗\vec{u} وv⃗\vec{v} غير مستقيميتين، لا يمكن كتابة إحداهما جداء الأخرى في عدد حقيقي غير معدوم؛ بالتالي يجب أن يكون المعاملان معدومين معاً:

{(y−1)2=0−4x+4=0.\left\{\begin{aligned}(y-1)^{2}&=0\\-4x+4&=0.\end{aligned}\right.

منه:

y−1=0et−4x+4=0y-1=0\qquad\text{et}\qquad -4x+4=0

يعني:

y=1etx=1.y=1\qquad\text{et}\qquad x=1.

بالتالي:

x=1ety=1.\boxed{x=1\quad\text{et}\quad y=1}.

التمرين 2 — إنشاء ونقطة تقاطع

ليكن ABCABC مثلثاً. نعتبر النقط EE وFF وGG بحيث:

AE→=12AB→ ,AF→=2CF→ ,2GE→+GC→=0⃗.\overrightarrow{AE}=\dfrac12\overrightarrow{AB}\,,\quad\overrightarrow{AF}=2\overrightarrow{CF}\,,\quad 2\overrightarrow{GE}+\overrightarrow{GC}=\vec{0}.

1)أنشئ النقط EE وFF وG.G.

2)بيّن أن

BF→=2EC→.\overrightarrow{BF}=2\overrightarrow{EC}.

3)المستقيم (AG)(AG) يقطع المستقيم (BC)(BC) في النقطة K.K. بيّن أن KK منتصف [BC].[BC].

حل التمرين 2

تذكير لإنشاء الشكل: نعيد كتابة المعطيات على شكل

PM→=kPQ→\overrightarrow{PM}=k\overrightarrow{PQ}

حيث PP وQQ معلومتان وMM مجهولة.

1)لدينا

AE→=12AB→\overrightarrow{AE}=\dfrac12\overrightarrow{AB}

؛ إذن EE منتصف [AB].[AB].

تحديد موضع FF: لدينا:

AF→=2CF→.\overrightarrow{AF}=2\overrightarrow{CF}.

منه (بعلاقة شال:

CF→=CA→+AF→\overrightarrow{CF}=\overrightarrow{CA}+\overrightarrow{AF}

):

AF→=2CA→+2AF→\overrightarrow{AF}=2\overrightarrow{CA}+2\overrightarrow{AF}

منه:

AF→−2AF→=2CA→\overrightarrow{AF}-2\overrightarrow{AF}=2\overrightarrow{CA}

يعني:

−AF→=2CA→=−2AC→-\overrightarrow{AF}=2\overrightarrow{CA}=-2\overrightarrow{AC}

يعني:

AF→=2AC→.\overrightarrow{AF}=2\overrightarrow{AC}.

إذن FF على نصف المستقيم [AC)[AC) بحيث CC منتصف [AF].[AF].

تحديد موضع GG: لدينا:

2GE→+GC→=0⃗.2\overrightarrow{GE}+\overrightarrow{GC}=\vec{0}.

منه (بعلاقة شال:

GE→=GC→+CE→\overrightarrow{GE}=\overrightarrow{GC}+\overrightarrow{CE}

):

2(GC→+CE→)+GC→=0⃗2\bigl(\overrightarrow{GC}+\overrightarrow{CE}\bigr)+\overrightarrow{GC}=\vec{0}

يعني:

3GC→+2CE→=0⃗3\overrightarrow{GC}+2\overrightarrow{CE}=\vec{0}

يعني:

3GC→=−2CE→3\overrightarrow{GC}=-2\overrightarrow{CE}

يعني:

CG→=23CE→.\overrightarrow{CG}=\dfrac23\overrightarrow{CE}.

إذن GG على القطعة [CE][CE] وتبعد عن الرأس CC بثلثي المسافة CE.CE.

2)لنبيّن أن

BF→=2EC→\overrightarrow{BF}=2\overrightarrow{EC}

. لدينا:

BF→=BA→+AF→.\overrightarrow{BF}=\overrightarrow{BA}+\overrightarrow{AF}.

وبما أن EE منتصف [AB][AB] فإن

BA→=2EA→\overrightarrow{BA}=2\overrightarrow{EA}

؛ و

AF→=2AC→\overrightarrow{AF}=2\overrightarrow{AC}

. منه:

BF→=2EA→+2AC→=2(EA→+AC→)=2EC→.\overrightarrow{BF}=2\overrightarrow{EA}+2\overrightarrow{AC}=2\bigl(\overrightarrow{EA}+\overrightarrow{AC}\bigr)=2\overrightarrow{EC}.

بالتالي:

BF→=2EC→.\boxed{\overrightarrow{BF}=2\overrightarrow{EC}}.

3)طريقة 1: بما أن EE منتصف [AB][AB] والنقطة GG تبعد عن الرأس CC بثلثي المسافة CECE، فإن GG مركز ثقل المثلث ABC.ABC. إذن المستقيم (AG)(AG) أحد متوسطات المثلث؛ فهو يمر من منتصف الضلع [BC].[BC]. بالتالي KK منتصف [BC].[BC].

طريقة 2: لتكن II منتصف [BC]؛[BC]؛ سنبيّن أن K=I.K=I. لدينا:

AG→=AC→+CG→=AC→+23CE→.\overrightarrow{AG}=\overrightarrow{AC}+\overrightarrow{CG}=\overrightarrow{AC}+\dfrac23\overrightarrow{CE}.

وبما أن EE منتصف [AB][AB] فإن

CE→=12(CB→+CA→).\overrightarrow{CE}=\dfrac12\bigl(\overrightarrow{CB}+\overrightarrow{CA}\bigr).

منه:

AG→=AC→+23⋅12(CB→+CA→)=AC→+13(CB→+CA→)\overrightarrow{AG}=\overrightarrow{AC}+\dfrac23\cdot\dfrac12\bigl(\overrightarrow{CB}+\overrightarrow{CA}\bigr)=\overrightarrow{AC}+\dfrac13\bigl(\overrightarrow{CB}+\overrightarrow{CA}\bigr)

يعني:

AG→=AC→+13CB→+13CA→\overrightarrow{AG}=\overrightarrow{AC}+\dfrac13\overrightarrow{CB}+\dfrac13\overrightarrow{CA}

يعني:

AG→=13(3AC→+CB→+CA→)=13(3AC→+CB→−AC→)\overrightarrow{AG}=\dfrac13\bigl(3\overrightarrow{AC}+\overrightarrow{CB}+\overrightarrow{CA}\bigr)=\dfrac13\bigl(3\overrightarrow{AC}+\overrightarrow{CB}-\overrightarrow{AC}\bigr)

يعني:

AG→=13(2AC→+CB→)\overrightarrow{AG}=\dfrac13\bigl(2\overrightarrow{AC}+\overrightarrow{CB}\bigr)

يعني (بعلاقة شال:

CB→=CA→+AB→\overrightarrow{CB}=\overrightarrow{CA}+\overrightarrow{AB}

):

AG→=13(2AC→+CA→+AB→)=13(AC→+AB→).\overrightarrow{AG}=\dfrac13\bigl(2\overrightarrow{AC}+\overrightarrow{CA}+\overrightarrow{AB}\bigr)=\dfrac13\bigl(\overrightarrow{AC}+\overrightarrow{AB}\bigr).

وبما أن II منتصف [BC][BC] فإن

AB→+AC→=2AI→\overrightarrow{AB}+\overrightarrow{AC}=2\overrightarrow{AI}

؛ منه:

AG→=13⋅2AI→=23AI→.\overrightarrow{AG}=\dfrac13\cdot 2\overrightarrow{AI}=\dfrac23\overrightarrow{AI}.

إذن G∈(AI)؛G\in(AI)؛ ومنه نقطة تقاطع (BC)(BC) و(AG)(AG) هي I.I. بالتالي K=IK=I، أي KK منتصف [BC].[BC].

التمرين 3 — تقاطع (AE)(AE) و(BC)(BC)

ليكن ABCABC مثلثاً وEE نقطة بحيث

AE→=3AB→+4AC→.\overrightarrow{AE}=3\overrightarrow{AB}+4\overrightarrow{AC}.

1)أنشئ النقطة E.E.

2)لتكن II نقطة تقاطع المستقيمين (AE)(AE) و(BC).(BC). نضع

AE→=aAI→\overrightarrow{AE}=a\overrightarrow{AI}

و

CI→=bIB→\overrightarrow{CI}=b\overrightarrow{IB}

حيث a,b∈R.a,b\in\mathbb{R}.

أ) بيّن أن

(3−4b)IB→=(a−7)AI→.(3-4b)\overrightarrow{IB}=(a-7)\overrightarrow{AI}.

ب) استنتج قيمتي aa وbb، ثم حدد موضع II على القطعة [AE].[AE].

حل التمرين 3

1)لإنشاء EE: ننشئ من AA المتجهة 3AB→3\overrightarrow{AB} والمتجهة 4AC→4\overrightarrow{AC} ثم نتمّم متوازي الأضلاع للحصول على

AE→=3AB→+4AC→.\overrightarrow{AE}=3\overrightarrow{AB}+4\overrightarrow{AC}.

2أ) لدينا:

AE→=aAI→etCI→=bIB→\overrightarrow{AE}=a\overrightarrow{AI}\qquad\text{et}\qquad\overrightarrow{CI}=b\overrightarrow{IB}

و:

AE→=3AB→+4AC→.\overrightarrow{AE}=3\overrightarrow{AB}+4\overrightarrow{AC}.

منه:

aAI→=3AB→+4AC→a\overrightarrow{AI}=3\overrightarrow{AB}+4\overrightarrow{AC}

بعلاقة شال:

AB→=AI→+IB→ ,AC→=AI→+IC→.\overrightarrow{AB}=\overrightarrow{AI}+\overrightarrow{IB}\,,\qquad\overrightarrow{AC}=\overrightarrow{AI}+\overrightarrow{IC}.

منه:

aAI→=3(AI→+IB→)+4(AI→+IC→)a\overrightarrow{AI}=3\bigl(\overrightarrow{AI}+\overrightarrow{IB}\bigr)+4\bigl(\overrightarrow{AI}+\overrightarrow{IC}\bigr)

يعني:

aAI→=3AI→+3IB→+4AI→+4IC→a\overrightarrow{AI}=3\overrightarrow{AI}+3\overrightarrow{IB}+4\overrightarrow{AI}+4\overrightarrow{IC}

وبما أن

IC→=−CI→=−bIB→\overrightarrow{IC}=-\overrightarrow{CI}=-b\overrightarrow{IB}

:

aAI→=7AI→+3IB→−4bIB→a\overrightarrow{AI}=7\overrightarrow{AI}+3\overrightarrow{IB}-4b\overrightarrow{IB}

يعني:

aAI→−7AI→=(3−4b)IB→a\overrightarrow{AI}-7\overrightarrow{AI}=(3-4b)\overrightarrow{IB}

يعني:

(a−7)AI→=(3−4b)IB→.(a-7)\overrightarrow{AI}=(3-4b)\overrightarrow{IB}.

أو بكتابة مكافئة كما في التصحيح:

(3−4b)IB→=(a−7)AI→.\boxed{(3-4b)\overrightarrow{IB}=(a-7)\overrightarrow{AI}}.

2ب) بما أن المتجهتين AI→\overrightarrow{AI} وIB→\overrightarrow{IB} غير مستقيميتين (لأن AA ليست على (BC)(BC))، فإن المعاملين معدومان:

{a−7=03−4b=0.\left\{\begin{aligned}a-7&=0\\3-4b&=0.\end{aligned}\right.

منه:

a=7etb=34.a=7\qquad\text{et}\qquad b=\dfrac34.

وبما أن

AE→=aAI→=7AI→\overrightarrow{AE}=a\overrightarrow{AI}=7\overrightarrow{AI}

فإن:

AI→=17AE→.\overrightarrow{AI}=\dfrac17\overrightarrow{AE}.

بالتالي النقطة II تقسم القطعة [AE][AE] بنسبة 17\dfrac17 انطلاقاً من A.A.

بالتالي:

a=7 , b=34 , AI→=17AE→.\boxed{a=7\,,\ b=\dfrac34\,,\ \overrightarrow{AI}=\dfrac17\overrightarrow{AE}}.

التمرين 4 — مزيداً من التفكير

ليكن ABCDABCD متوازي أضلاع، وEE وMM نقطتين بحيث:

AE→=13AB→etEM→=25EC→.\overrightarrow{AE}=\dfrac13\overrightarrow{AB}\qquad\text{et}\qquad\overrightarrow{EM}=\dfrac25\overrightarrow{EC}.

بيّن أن النقط BB وMM وDD مستقيمية.

حل التمرين 4

لدينا:

BM→=BE→+EM→\overrightarrow{BM}=\overrightarrow{BE}+\overrightarrow{EM}

يعني:

BM→=BE→+25EC→\overrightarrow{BM}=\overrightarrow{BE}+\dfrac25\overrightarrow{EC}

بعلاقة شال على EC→\overrightarrow{EC}:

EC→=EB→+BC→\overrightarrow{EC}=\overrightarrow{EB}+\overrightarrow{BC}

منه:

BM→=BE→+25(EB→+BC→)\overrightarrow{BM}=\overrightarrow{BE}+\dfrac25\bigl(\overrightarrow{EB}+\overrightarrow{BC}\bigr)

يعني (لأن

EB→=−BE→\overrightarrow{EB}=-\overrightarrow{BE}

):

BM→=BE→−25BE→+25BC→\overrightarrow{BM}=\overrightarrow{BE}-\dfrac25\overrightarrow{BE}+\dfrac25\overrightarrow{BC}

يعني:

BM→=35BE→+25BC→.\overrightarrow{BM}=\dfrac35\overrightarrow{BE}+\dfrac25\overrightarrow{BC}.

وبما أن

AE→=13AB→\overrightarrow{AE}=\dfrac13\overrightarrow{AB}

فإن

EB→=AB→−AE→=23AB→\overrightarrow{EB}=\overrightarrow{AB}-\overrightarrow{AE}=\dfrac23\overrightarrow{AB}

؛ ومنه

BE→=23BA→\overrightarrow{BE}=\dfrac23\overrightarrow{BA}

. نعوّض:

BM→=35⋅23BA→+25BC→=25BA→+25BC→\overrightarrow{BM}=\dfrac35\cdot\dfrac23\overrightarrow{BA}+\dfrac25\overrightarrow{BC}=\dfrac25\overrightarrow{BA}+\dfrac25\overrightarrow{BC}

يعني:

BM→=25(BA→+BC→).\overrightarrow{BM}=\dfrac25\bigl(\overrightarrow{BA}+\overrightarrow{BC}\bigr).

وبما أن ABCDABCD متوازي أضلاع فإن

BA→+BC→=BD→\overrightarrow{BA}+\overrightarrow{BC}=\overrightarrow{BD}

. منه:

BM→=25BD→.\overrightarrow{BM}=\dfrac25\overrightarrow{BD}.

بالتالي النقط BB وMM وDD مستقيمية.

بالتالي:

BM→=25BD→.\boxed{\overrightarrow{BM}=\dfrac25\overrightarrow{BD}}.